19 Februarie

Ou_Gereformeerde_kerk_Klipriviersberg,_29_Desember_2017,_Morné_van_Rooyen
Die destydse Gereformeerde kerk Klipriviersberg, nou Johannesburg-Suid. (FOTO: Morné van Rooyen)

19 Februarie 1919 | Jan Meyer sterf op sy plaas Klipriviersberg

Die Randse pionier en grondeienaar Jan Meyer is op hierdie dag op sy plaas Klipriviersberg oorlede toe hy gaan wandel, gestruikel en homself in die kop geskiet het. Twee dae later is hy op die plaas begrawe. Die dorp Meyerton is waarskynlik na hom genoem asook die voorstede Meyerspark (Pretoria) en Meyersdal (Alberton).

Die naam Klipriviersberg is in 1964 aan die tweede Gereformeerde kerk in die suide van Johannesburg gegee wat eers in 1983 ’n kerkgebou langs die Paul Kruger-kinderhuis in die voorstad Oakdene kon oprig nadat hulle die Hervormde kerk in Rewlatch en skoolsale gebruik het.

Nadat dié gemeente in 1997 ontbind en sy lidmate by Johannesburg-Suid in Turffontein ingeskakel het, het die saamgesmelte gemeente oorgetrek na Oakdene se kerk omdat dit toe reeds in Turffontein effens rof daartoe gegaan het.

Die grootste deel van Johannesburg se suidelike voorstede is op die plase Turffontein en Klipriviersberg aangelê.  Ω


Gat veroorsaak deur die Braamfontein-dinamietontploffing
Die gat wat die ontploffing veroorsaak het.

19 Februarie 1896 | Die Braamfonteinse dinamietontploffing

Die gebeure wat hier beskryf word, het vier maande voor die stigting van die eerste Dopperkerk aan die Rand (GK Johannesburg in Fordsburg) plaasgevind, maar ek deel dit graag omdat dit so treffend beskryf word en omdat onder die dosyne slagoffers ook lidmate van die Gereformeerde Kerk was.

Op hierdie dag, ’n Woensdag, het in Braamfontein ’n verskriklike ontploffing gebeur. Later is vasgestel treinwaens vol dinamiet, bestem vir die goudmyne, het drie dae lank in die son op die stasie gestaan en dit het aanleiding tot die geweldige ontploffing gegee.

‘n Gat van by die vier verdiepings diep is in die grond uitgehol. Huise op Vrededorp, Fordsburg (die omgewing waar die meeste Afrikaners destyds gewoon het) en oral omheen is in puin gelê en ander erg beskadig.

Maria Kloppers, indertyd ‘n werkster van die Vrouesendingbond in Fordsburg en later stigter van die Kinderhawe in Observatory, was net besig in die nuwe kerkie van die NG gemeente Langlaagte op Fordsburg om haar voor te berei op die biduur om drieuur “toe daar ‘n geweldige skok was en die dak op my toesak. Ek sukkel om uit te kom. ‘n Wonder dat iemand lewendig kon uitkom!

“Die deure en balke onder die vloer uitgedruk. Iemand roep: ‘Mej. Kloppers, leef jy nog? Ag, kom tog hierheen!’ Verwoesting, geklaag, geween, gejammer!”

Lyke het oral rondgelê, in baie gevalle so erg vermink, hulle was heeltemal onherkenbaar. Van die beseerdes was ook onherkenbaar, maar kon darem hulle naasbestaandes herken. In ‘n skoolgebou het ‘n ry van hoofde van kinders en grootmense gelê om geëien te word.

Onder die puin was onder andere ook ‘n menigte lede van die VSB se Sondagskool begrawe. Vier en twintig uur ná die ontploffing is klein Francina (2) in ‘n holte onder die puin van hul huis gevind, waar sy met ‘n emmertjie gespeel het met die geraamte van ‘n stoof oor haar. Sy was die eerste van 13 kinders wat die VSB se sendinghuis gebring is. Hieruit is later die Kinderhawe in Observatory gebore.

Gou was ds. P.G.J. Meiring, leraar van die NG gemeente Johannesburg-Oos, en eerw. Daneel op die plekke waar die verwoesting gesaai is. Die tentoonstellingsterrein is ingerig vir die gehawende mense waar hulle in een groot saal geëet het.

Ds. Kriel het tydens die eerste begrafnisdag 127 lyke begrawe. Kiste is op muilwaens aangery. In 10 van die kiste was net stukkies van menseliggame. Tientalle het aan hulle beserings beswyk en daar was gedurig ‘n begrafnisstoet op pad na die kerkhof.

Die dag ná die eerste begrafnis het hy in die studeerkamer van ds. J.N. Martins van Johannesburg vooroor gesit en soos ‘n kind gesnik.

Soos soveel ander geboue was die nuwe kerk op Fordsburg in puin. Net twee maande vantevore is dit in gebruik geneem, maar nou het daarvan net die mure oorgebly.

Een gewel was tot op die helfte weggeslaan. Die deure en vensters was verbrysel en die dak ingedruk binne die mure in.

Die lidmate kon min doen om dit te help herstel, want hulle was self in ellende gedompel en moes hulle toespits op die herstel van hulle eie blyplek. Boonop was die meeste van hulle arm.

‘n Tent is by die plek opgeslaan en daar is bidure gehou. Talle het om voorbidding kom vra. Mense was oral besig om na hulle dierbares te soek. Huise is in hospitale verander. Ω


Gereformeerde_kerk_Philipstown_katkisasieklas_omstreeks_1910_ds_T_Hamersma_sittende_regs_voor
 Philipstown se katkisasieklas van 1910, toe daar twee meer katkisante was as wat daar nou lidmate is.

19 Februarie 1916 | Philipstown begin hou hul notules in Afrikaans

Ds. Taetse Hamersma (Friesland, 1867 – Colesberg, 1932) was van 1893 tot sy dood predikant in twee gemeentes: eers 29 jaar lank van Philipstown en toe sowat 10 jaar tot sy dood van Colesberg.

’n Uitstaande gebeurtenis tydens ds. Hamersma se bediening te Philipstown was die besluit van die kerkraad op hierdie dag om die notules voortaan in Afrikaans te hou, terwyl dit voorheen in Nederlands was.

Terselfdertyd het die kerkraad besluit om ’n beskrywingspunt op die eersvolgende Sinode in te doen vir die vertaling van die Drie Formuliere van Enigheid en die Dordtse Kerkorde in Afrikaans.

In Philipstown se kerk is vir die eerste keer op 27 Augustus 1933 uit die Afrikaanse Bybel gepreek en in 1938 uit die pasverskene Afrikaanse Psalmboek gesing. Ω


Gk Middelburg Tvl Kerkraad 1918 saam met JC van Rooy & NH van der Walt A75 en 263.jpg
Middelburg, Tvl., se kerkraad, 1918. J.C. van Rooy sit naaslinks en ds. Van der Walt naasregs.

19 Februarie 1948 | Ds. N.H. van der Walt sterf in die distrik Vereeniging

Ds. Nicolaas Hendrik van der Walt was predikant in twee gemeentes, te wete Middelburg, Tvl., van 1908 af en Heidelberg, Tvl., van 1925 tot 1947 (van 1936 af in kombinasie met Volksrust), toe hy sy emeritaat aanvaar.

Op die sinode van 1933 in Pretoria is ds. Van der Walt, ds. Derk Rumpff en ds. JV Coetzee gekies as deputaatskap vir die uitgawe van die Almanak. Onderling het dié drie ds. Van der Walt as voorsitter van die deputaatskap gekies.

Ds. Coetzee skryf in 1949: “Die jaarlikse oplaag van die Almanak was destyds ongeveer 4 000. By ons eerste vergadering het hy vir ons ‘n beleid voorgelê en het ons ‘n werkverdeling gemaak tussen die drie deputate.

“Die Almanak moes omgeskep word tot ‘n publikasie wat ‘n mens met vrymoedigheid kon propageer, sowel wat sy uiterlike as sy inhoud betref. Eerste doel was om die jaarlikse oplaag op te skuif na 10 000.

“Ek het ‘n bietjie pessimisties teenoor hierdie plan gestaan, maar N.H. het net gesê: ‘Dit kan, en dit moet.’ Toe ons, ná ‘n tyd, die 10 000-merk bereik het, het hy op die eersvolgende redaksievergadering gesê: ‘Nou na 15 000.’

“Hy het dit nog beleef dat ons hierdie merk oorskry het. Die oplaag vir vanjaar (1949) was byna 17 000 en dit was nog te min.”

Oor sy karakter skryf ds. Coetzee: “Ds. N.H. van der Walt se geloof en moed was aansteeklik. Hy het nie aan ‘n minderwaardigheidskompleks gely nie, maar was oortuig van die goeie reg van sy standpunt en sy saak.

“Ds. N.H. van der Walt het ‘n liefhebbende hart gehad en hy was ‘n goeie herder wat in sy arbeid die ideaal van die Goeie Herder gedurig voor oë gehou het.”

Ds. Coetzee sluit sy lewensberig af: “Ek is dankbaar dat ek die voorreg gehad het om die teraardebestelling van my liewe ou vriend en medewerker in so baie sake te kon lei. Dit was ‘n swaar iets om by hierdie geleentheid op te tree.

“Ek is die laaste van die driemanskap wat sinds 1933 gedien het op die deputaatskap vir die uitgawe van ons Kerkalmanak. By die begrafnis van albei die heengegane mededeputate het ek opgetree. Dit was vir my ‘n voorreg en genot om met hierdie twee broeders saam te werk.

Ds. Coetzee is vier jaar en 10 maande later oorlede. Ω


Dr_Johan_van_Ryssen_lei_ds_GHJ_Kruger_se_begrafnis,_Februarie_1957
Ds. Johan van Ryssen loop vooraan tydens ds. Kruger se begrafnis op Parys. Ds. Van Ryssen se vrou, Friedie, was ‘n dogter van ds. Kruger se broer die Postmasburgse skoolhoof Chris Kruger.

19 Februarie 1948 | Ds. G.H.J. Kruger in Pretoria oorlede

Ds_GHJ_en_mev_CM_Krüger
Ds. G.H.J. en mev. Christina Kruger.

Ds. Gert Hendrik Jacobus Kruger (gebroe distrik Bethulie, 22 Oktober 1874) was in die eerste helfte van die 20ste eeu predikant in drie werkkringe van die Gereformeerde Kerk: Lydenburg-kombinasie 1903–1905, Barkly-Oos 1905–1926 en Parys 1926–1949, toe hy sy emeritaat aanvaar.

’n Seun van hom, ook ds. G.H.J. Kruger (1923–2013), was leraar van Barkly-Oos 1949–1951, Laeveld 1951–1958, Benoni 1958–1969, Benoni-Noord 1969–1977 en Durban 1977–1989, toe hy sy emeritaat aanvaar.

Terwyl sy broer ds. J.H. Kruger leraar was van die kombinasie Molteno van 1907 tot 1911 en daarna tot hy sy emeritaat in 1952 aanvaar het van Postmasburg. In dié tyd het onder sy leiding vyf nuwe Gereformeerde kerke in Kaapland noord van die Oranjerivier tot stand gekom waar daar met sy koms daarheen net Postmasburg was.

Ná sy dood het sy seun van hom geskryf: “Beheers deur die liefde en gesindheid van Christus het hy sy gawes op elke terrein aangewend. Elkeen wat met hom in aanraking gekom het, is getref deur sy nederige en vriendelike geaardheid.

“As predikant was hy toeganklik vir almal. Ook het hy ‘n baie goeie humor gehad. Met die bedankings aan die einde van die Algemene Sinode op Bethulie in 1936, het hy die perskommissie en ook die koster bedank.

“Die koster daar was ‘n flukse jong broeder so in die twintiger jare. Toe ds. Kruger hom bedank, het hy droogweg opgemerk dat dit die mooiste koster is wat hy nog gesien het.

“Saam met ander predikante van wie die meeste al ontslaap het, het hierdie waardige en eerbiedwekkende figuur in ons kerklike lewe, die kerk in ‘n besondere tydperk, dikwels van worsteljare, onder die seën van die Here, opgebou.

“Sy nagedagtenis onder ons sal in dankbare herinnering bly. Ons eresaluut aan ‘n moedige stryder in die koninkryk van die Here.” Ω


Gereformeerde_kerk_Witrivier_Hennie_le_Roux
Die Gereformeerde kerk Witrivier. (FOTO: Hennie le Roux)

19 Februarie 1972 | Die GK Witrivier se kerkgebou in gebruik geneem

Die gemeente Witrivier het in Februarie 1966 van Nelspruit afgestig. Tydens die stigtingsvergadering het ’n lidmaat, Martiena van Bergen, aan die gemeente die Bybel en kanselkleed van die ontbinde GK Eldoret in Kenia geskenk.

Vyf jaar later het oudl. M.J.L Duvenage ’n perseel voorberei sodat bouwerk aan ’n eie kerk daar kon begin. Die argiteksfirma Derick Law & Dawson het die plan geteken en die bouaannemer was oudl. P.J.S. van Staden.

Die bouwerk het sowat ’n jaar geduur en op hierdie dag is die gebou in gebruik geneem tydens ’n geleentheid waar prof. Tjaart van der Walt die feesrede gelewer het, vier dae ná sy 38ste verjaardag. Ω


Gereformeerde_kerk_Johannesburg,_Mintweg,_Fordsburg,_2017,_Morné_van_Rooyen
Die ou Gereformeerde kerk in Mintweg, Fordsburg. (FOTO: Morné van Rooyen)

19 Februarie 1896 | Dopperkerkie in Fordsburg verwoes

Hoewel baie lidmate van die Gereformeerde kerk hulle vanaf 1886 in en om Johannesburg gevestig het, is gedurende die eerste 10 jaar ná die ontdekking van die Witwatersrandse goudveld geen afsonderlike gemeente vir Johannesburg gestig nie.

Voor 1896 is lidmate deur Pretoria se predikante bedien. Enkele lidmate het ’n paar standplase in Mintweg, Fordsburg, aangekoop en ’n kerkgebou ter waarde van £719 daarop opgerig.

Tydens die dinamietontploffing op hierdie dag, waarin dosyne mense omgekom het, is hierdie geboutjie egter verwoes. Die Relief Committee het £750 aan die gemeente Pretoria betaal uit die fonds wat ná die ramp gestig is.

Blykbaar is ’n nuwe kerk toe in Mintweg opgerig, maar tydens of net ná die Tweede Vryheidsoorlog vir £3 000 verkoop en ’n derde kerk, weer in Mintweg, teen ’n koste van £3 750 gebou

Dié gebou staan nog, maar die gemeente, wat in Mei 1896 gestig is, het later na Brixton en eindelik na Mayfair verhuis. Ω


Ds_Douw_en_mev_Margaretha_Venter
Ds. Douw en mev. Margaretha Venter.

19 Februarie 1891 | Ds. Douw Venter op Burgersdorp gebore

Douw Gerbrand Venter was ’n seun van mnr. en mev. J.P. Venter van die plaas Klipfontein. In 1911 het hy in die matrikulasie-eksamen geslaag en vanaf 1912 tot 1917 aan die Teologiese Skool studeer, waar hy sy kandidaatseksamen in die teologie met sukses afgelê het en beroepbaar gestel is.

In 1918 is hy op Lichtenburg in die amp bevestig en in 1920 het die egpaar verhuis na Lindley, waar hy tot 1924 gearbei het, toe hy ‘n beroep na Steynsburg aangeneem het. Hier het hy 23 jaar gearbei, die langste tydperk van al Steynsburg se predikante in die eerste eeu van die gemeente se bestaan.

As herder en leraar het hy hom besonder onderskei en al die jare met seën hier gewerk. Maar hy het tog ook besonderse aandag geskenk aan die jeugwerk in sy gemeente, sowel as dié van die hele Kaapland.

In hierdie verband het katkisasies veral sy aandag geniet, maar ook die jong mense wat aan die Opleidingskollege op die dorp studeer het. Hy het ook baie aandag geskenk aan die onderwyssaak.

Tydens sy bediening het die gemeente daartoe oorgegaan om die bestaande kerkgebou te verbou en in 1938 is ‘n tender daarvoor aanvaar en op 22 April 1939 is die kerkgebou in gebruik geneem.

Aan die Sendingsaak het ds. Venter baie aandag gegee, veral ook as voorsitter van die Sendingdeputate van die Algemene Sinode. Ook plaaslik het hy geywer vir die sending en onder sy leiding het die gemeente onderneem om ‘n sendingbuitepos in Soutpansberg te onderhou.

Ds. Venter het ook besondere aandag geskenk aan volks- en kultuursake en grootliks geywer vir die restourasie van die woonhuis waarin pres. Paul Kruger op Bulhoek, distrik Steynsburg, gebore is. Die huis is gerestoureer en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar.

Hy was letterkundig en musikaal begaafd en het ’n sangkoor op Steynsburg gelei. Sy geskrifte sluit onder meer die volgende populêre teologiese werke in: ’n Kort kerkgeskiedenis van Suid-Afrika vir katkisasie gebruik (Bloemfontein, 1923), Handleiding vir die Jongeliedevereniging op Gereformeerde grondslag (Potchefstroom, 1942) en Die vrou in die openbare lewe (Bloemfontein, s.j.).

Verder het Liefde dien, ’n Christelike roman (Stellenbosch, 1947) van hom verskyn. Sy genealogiese werk, Die Venterfamilie (Pretoria, 1957), is deur dr. Cor Pama as belangrik beskou.

Die tyd van sy bediening was vir die CNO-inrigtings op Steynsburg in meer as een opsig krisisjare. Dit het veel van sy tyd en kragte geverg. Hy het egter onbaatsugtig gedien.

In 1947 het hy ‘n beroep na Krugersdorp aanvaar en in 1953 is hy benoem tot eerste voltydse redakteur van Die Kerkblad. Hy het die blad geredigeer tot 1958 toe hy uitgetree het. In Augustus 1968 is hy oorlede.

Ds. Venter is met Johanna Margaretha Kruger van Venterstad getroud en uit die huwelik is drie seuns en een dogter gebore. Ω


Prof Wicus du Plessis
Prof. Wicus du Plessis.

19 Februarie 1968 | Prof. Wicus du Plessis op Potchefstroom oorlede

Prof. Lodewicus (Wicus) Johannes du Plessis (gebore op Burgersdorp, 10 Februarie 1897) was ‘n Suid-Afrikaanse akademikus, regsgeleerde, ekonoom en politieke denker.

Du Plessis was bekend vir sy “soepel” Calvinisme, met ander woord ’n Calvinisme wat oop is vir die intellektuele bydrae van nie-Christelike denkers soos Karl Marx en Charles Darwin.

Hy is in ‘n stadium beskou as die logiese opvolger van dr. D.F. Malan, maar sy destyds verligte politieke denke het hom in stryd gebring met adv. Hans Strijdom en dr. Hendrik Verwoerd, en hy is mettertyd gemarginaliseer.

Na hom is dikwels verwys as “die profeet van Potchefstroom”, want sy sienings was sy tyd vooruit. Ω

Advertisements

18 Februarie

18 Februarie 1918 | Marietjie de Klerk op Middelburg, Kaap, gebore

Marietjie_de_Klerk_(gebore_Van_der_Walt).jpg
Marietjie de Klerk (gebore Van der Walt)

Marietjie de Klerk (oorlede op 21 Junie 2014) was as die eggenote van prof. dr. B.J. de Klerk van 1944 tot 1952 pastoriemoeder op haar geboortedorp, in die Kroonstad-kombinasie en eindelik Bloemfontein. Daarna was haar man nouliks ’n jaar tot sy dood op 21 April 1953 professor van die Teologiese Skool.

Ná haar skoolloopbaan op haar geboortedorp, het sy haar as onderwyseres aan die Graaff-Reinetse Onderwyskollege bekwaam en ’n tyd lank onderwys gegee op Middelburg.

Op 17 Julie 1944 het sy met dr. De Klerk in die huwelik getree nadat sy eerste vrou, Irene Bouwman, hom ontval het terwyl hy predikant van die plaaslike Gereformeerde kerk was. Nog in hul huweliksjaar het dr. De Klerk ’n beroep na die Kroonstad-kombinasie aangeneem, waar hulle net tot 1945 gebly het.

Van 1945 tot 1952 was hulle die predikantspaar van die Gereformeerde kerk Bloemfontein. In die Rosestad het mev. De Klerk haar eggenoot ywerig en getrou bygestaan en was sy voorsitter van die Sustersorganisasie van die Vrystaat van 1948 tot 1952, terwyl sy van 1949 tot 1954 ook as tesourier van die Uniale Komitee gedien het. As predikantsvrou was sy besonder geliefd en het sy haar plek met welslae vol gestaan.

Prof. De Klerk is ná ’n kort siekte oorlede. Dit was vir die jong mev. De Klerk ’n groot slag toe sy die weduweemoeder word van drie kinders uit haar eie huwelik en drie uit haar man se eerste egverbintenis.

Sy het vanaf Junie 1953 weer begin onderwys gee en het vanaf 1954 ’n vaste betrekking beklee aan die Mooirivierskool op Potchefstroom.

Drie van die seuns het ook predikant geword, van wie die eerste twee uit die eerste huwelik en die derde uit die tweede huwelik: Pieter Bouman de Klerk, Jacobus Johannes de Klerk en dr. Barend Jacobus de Klerk. Ω


Gereformeerde_kerk_Odendaalsrus,_4_Januarie_2018,_Morné_van_Rooyen.jpg
Die teenswoordige kerkgebou van die Gereformeerde kerk Odendaalsrus. (FOTO: Morné van Rooyen)

18 Februarie 1933 | Die GK Odendaalsrus gestig, vandag 85 jaar gelede

Met afstigting in 1933 van Ventersburg het die nuwe gemeente Odendaalsrus geen kerkgebou gehad nie. Eredienste is in die sinksaal van die NG gemeente Odendaalsrus gehou.

Vroeg reeds was by die lidmate ‘n sterk behoefte aan ‘n eie kerkgebou, en nadat die gemeente by wyse van kollektelyste £117 ingesamel het, is in Mei 1936 besluit om oor te gaan tot die bou van ’n eie kerk.

Lidmate het self die boumateriaal vanaf Hennenman aangery en elke kerkraadslid het by die bank vir ‘n oortrekking van £200 geteken. ‘n Tender van £300 is vir die oprigting van die kerkgebou aanvaar.

In November 1936 is die eerste sinkkerk (foto) in gebruik geneem. Die feesredenaar was prof. dr. C.J.H. de Wet.

In 1953 is besluit om ‘n nuwe kerkgebou te bou en ‘n boufonds is gestig. Bouwerk aan die tweede en huidige kerkgebou het in 1955 in alle erns begin. Al die boumateriaal is deur die kerkraad aangekoop

P.P. van der Merwe was die argitek en die Strydom-broers het die kerkgebou teen kosprys plus 5 persent opgerig.

Op die hoeksteen van die gebou staan die woorde: “Kom na Hom toe, die lewende steen” (1 Petrus 2:4). Ds. B. Duvenhage het dié hoeksteen op 17 Maart 1956 onthul. Ω


Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid, Morné van Rooyen, 2 Januarie 2018
Die Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid. (FOTO: Morné van Rooyen)

18 Februarie 1950 | Hoeksteen van Pretoria-Wonderboom-Suid se kerkgebou gelê

Die gemeente Pretoria-Wonderboom-Suid is in 1943 gestig as die Gereformeerde kerk Eloffsdal. Aan die begin is eredienste gehou in die kerksaal van die NG gemeente Eloffsdal, die Wesleyaanse kerkgebou en aan huis van die gesin Wiegers, tot ’n kerksaal in Mayville gebou is.

In 1949 besluit die kerkraad om ’n kerkgebou op te rig in Wonderboom-Suid. Die plan is opgestel deur ene Semeyn en die bouaannemer was H.A.G. Kapp, ’n Gereformeerde lidmaat, wat onder ds. H.F.V. Kruger se toesig sou werk.

Lidmate van alle ouderdomme sou met die bouwerk help. Ds. Kruger het die hoeksteen op hierdie dag gelê.

Ds. Kruger het gevra dat die ouderling- en diakenbanke agter die preekstoel geplaas word sodat die ouderlinge en die diakens “toesig oor die predikant en gemeente kon hou”. Dié galerye sit skuins weerskante van die preekstoel en die orrelpype.

Die verloop van die bouwerk aan die kerkgebou is op film vasgelê. Die kerktoring is 27,5 m hoog en het ’n klok wat uit Nederland ingevoer is. Ω

17 Februarie

Gereformeerde kerk Ventersdorp
Die Gereformeerde kerk Ventersdorp. (FOTO: Facebook)

17 Februarie 1928 | Ventersdorp se kerk in gebruik geneem

Die GK Ventersdorp het op 16 Oktober 1927 uit afstigting van die wyk Schoonspruit van Potchefstroom ontstaan. Die erwe waarop die kerkgebou staan, het Potchefstroom geskenk.

Kort voor die gemeente se stigting het prof. J.D. du Toit (Totius) die hoeksteen van die kerk op 18 Junie 1927 gelê (foto). Hierdie bouwerk was die verwesenliking van ’n ideaal wat die plaaslike Doppers amper drie dekades lank gekoester het.

Die bouaannemer, ene A. Pienaar, is genader en het self die gebou ontwerp met ’n Griekse kruisplan met Neo-Gotiese spitsvensters en ’n sinkdak. P. Vermaas, destyds Ventersdorp se burgemeester, het toesig oor die bouwerk gehou.

Die ontwerp van die kerkgebou is destyds op talle plattelandse dorpe gesien, maar baie van dié kerkies is later gesloop. Gelukkig het Ventersdorp se Gereformeerde kerkraad in 1955 besluit om die gebou op te knap en dit dus te bewaar.

Die kerk is op 17 Februarie 1928 in gebruik geneem nadat tydens die beplanning reeds voorsiening gemaak is vir elektriese beligting, al munisipale krag eers in 1931 aangesluit. Net ná die inwyding het die gemeente geld begin insamel vir ’n pyporrel en ’n klok. Dié fonds is die Halfkroonfonds genoem. Tot 1951 is huisorrels gebruik toe ’n pyporrel van SA Orrelbouers in gebruik geneem is. Ook in daardie jaar is gereserveerde sitplekke in die kerk laat vaar nadat betaalde sitplekke hier, soos oral in die Gereformeerde Kerk, lank ’n bron van inkomste was.

In 1956 is die oorspronklike preekstoel herbou en in 1972 is die aangesig van die kerk opvallend verander toe besluit is om die baksteenmure te verf om verweer en krake teen te werk. Ω


Dr_Heinrich_en_Jacomien_Zwemstra_en_gesin,_Walvisbaai,_Desember_2018
Dr Heinrich en mev. Jacomien Zwemstra en hul kinders: Nelrie, Anel en Jacobus.

17 Februarie 1978 | Dr. Heinrich Zwemstra op Randfontein gebore

Dr. Heinrich Martin Zwemstra is sedert 2005 predikant, terwyl hy van 2008 tot 2011 in Zambië sendingwerk gedoen en predikante opgelei het.

Heinrich Zwemstra se ouers, albei Nederlandse immigrante, het mekaar in Suid-Afrika ontmoet en is op 5 Oktober 1974 getroud. Vier seuns is uit die huwelik gebore, van wie Dinant ook predikant geword het.

Toe hy 10 was, het die gesin verhuis na ’n kleinhoewe tussen Alberton en Vereeniging. Daar het hy hom besig gehou met boerdery, motorfietse, trekkers, ’n bietjie kattekwaad en ontdekkingstogte in die omgewing. Op 16 het die gesin (teen Heinrich se sin) terug Alberton toe getrek.

Ná matriek aan die Hoërskool Dinamika het Heinrich sy studie in elektroniese ingenieurswese aan die PU vir CHO begin. Sy plan was om uitvindsels te doen en later te gaan boer. Maar daar was ’n ander plan met sy lewe.

“Tydens my eerste twee universiteitsjare,” vertel hy, “het die Here my op ’n besonderse manier gewys en geleer dat my liefde vir God en die Bybel (wat ek van kleins af gehad het), gekoppel is aan liefde vir die kerk.

“Gelowiges kan hulle nie van ander isoleer nie, maar moet ook medegelowiges liefhê en saam met hulle diensbaar wees!” In dié tyd het Heinrich bewus geword van sy roeping om teologie te studeer sodat hy as predikant of sendeling diensbaar in die kerk kon wees.

In sy derde jaar het hy met sy teologiese studie begin. Tog wou hy die ingenieurstudie waarmee hy begin het, klaarmaak. Hy verander sy ingenieurswese na B.Sc. met wiskunde en toegepaste wiskunde as hoofvakke.

Die gevolg was dat hy in sy derde en vierdejaar baie hard moes werk om wiskunde, toegepaste wiskunde, Hebreeus, Grieks, Latyn, Duits en ’n paar teologiese vakke te bemeester.

Aan die einde van sy vierde jaar het hy die B.Sc.-graad voltooi asook al die voorvereiste vakke om in te skryf vir B.Th. (Hons.). In sy vyfde jaar het hy toe die B.Th. (Hons.) voltooi, in sy sesde jaar die M.Div en in sy sewende jaar die M.Th. In 2004 het Heinrich begin met sy Ph.D., wat hy in 2007 voltooi het.

Heinrich is in 2001 op Lichtenburg met Jacomien Wille getroud. Hulle het mekaar ontmoet in Potchefstroom, waar sy ook studeer het. Uit hul huwelik is drie kinders gebore: Jacobus, Nelrie en Anel.

Op 6 Februarie 2005 is hy in sy eerste gemeente bevestig, Vereeniging ’95. Op sy 30ste verjaardag het dié gemeente hom as sendeling uitgestuur na die Covenant College naby Petauke in Zambië.

Einde 2011 het hy ‘n beroep aanvaar na Pretoria-Annlin. In sy huidige gemeente, Walvisbaai, is hy op 3 Desember 2017 bevestig (foto).

Dr. Zwemstra is nie van nature ’n ekstrovert of spreker nie. Tog het hy ’n liefde vir mense en werk graag met mense, en hou hy ook daarvan om te preek. Sy lewensfilosofie is: “Ons leef in genadetyd; gebruik dit!” Ω


 

16 Februarie

Gereformeerde kerk Roodepoort, Morné van Rooyen
Die gewese Gereformeerde kerk Roodepoort. (FOTO: Morné van Rooyen)

16 Februarie 1963 | Die hoeksteen van Roodepoort se kerk gelê

Op 15 November 1942 het die oostelike wyke van Krugersdorp as die GK Roodepoort afgestig en die westelike wyke van Johannesburg terselfdertyd as die GK Delarey.

Einde 1943 het Roodepoort en Delarey verenig onder die naam Florida, maar op 31 Oktober 1954 stig die Delarey-wyke van Florida af as die die GK Delarey, en op 8 Junie 1957 is Roodepoort opnuut gestig.

Toe was daar twee kerke in Roodepoort – Florida (1943) en Roodepoort (1957) – en een deels – Delarey (1954).

Florida het sy kerkgebou reeds in 1948 voltooi, maar weens die gebeure van die daaropvolgende jare kon Roodepoort eers in 1960 ’n boukommissie aanstel vir die bou van ’n pastorie en kerkgebou asook ’n pastorie vir die sendinggemeente in Dobsonville.

Al die gemeente se erwe moes as sekuriteit vir die verband dien. Roodepoort het destyds sowat 330 belydende lidmate gehad sodat dié groot bouwerk voorwaar ’n geloofstap was.

Die argitek was Beyers Hartman en die bouaannemer C. Plug. Op hierdie dag is die hoeksteen gelê en op 8 Junie daardie jaar, op die gemeente se sesde verjaardag, is die kerk plegtig in gebruik geneem.

Die toring het ’n uitgeboude deel waarin die klok deels langsaan hang. Die kerkorrel is van die Plazateater in Johannesburg aangekoop teen ’n bedrag van R800.

Ongelukkig het tussen Roodepoort en Johannesburg se middestad die afgelope sowat 25 jaar ’n bloedbad plaasgevind wat Afrikaanse kerke betref.

Net aan die Roodepoort/Florida-kant het die Gereformeerde kerke Florida en Roodepoort ontbind en moes Witpoortjie sy kerkgebou verkoop. Die Hervormde gemeentes Delarey, Florida, Ontdekkers, Roodepoort en Witpoortjie het ontbind en die gemeentes El-Flora en Horison Roodepoort gevorm. En ses NG gemeentes is by ander gemeentes ingelyf: Florida, Floridapark, Kriel (Maraisburg), Ontdekkers, Ontdekkers-Noord en Roodepoort-Noord. Ω’


Gereformeerde kerk Bethulie.jpg
Die Gereformeerde kerk Bethulie. (FOTO: Hul Facebook-groep)

16 Februarie 1924 | Die hoeksteen van Bethulie se kerk gelê

Op hierdie dag om tienuur die oggend is die hoeksteen gelê van Bethulie se Gereformeerde kerk, ontwerp deur Gerard Moerdyk. Die kerkraad het ds. Louis Vorster gevra om ook aanwesig te wees, maar niemand se naam word op die hoeksteen weergegee nie. Ook is amptelik genooi: die NG kerk, die Engelse Kerk, die magistraat, die hoof van die polisie en die stadsraad.

Die boukommissie het aanbeveel dat, benewens die datum van die hoeksteenlegging, die volgende woorde op die hoeksteen aangebring word: “Gee aan die HERE die ere van sy Naam Verwagtende die stad wat fondamente het waarvan God die Kunstenaar en Boumeester is.” Net die eerste gedeelte (“Gee aan die HERE die ere van sy Naam”) is egter aangebring, waarskynlik weens ’n gebrek aan plek.

Verder is die volgende onder die hoeksteen weggelê: 1. Kerkordening met die bepalingen van die Algemene Vergadering van die OVS. 2. Kerkalmanak van 1924. 3. Feesnommer van Het Kerkblad. 4. Eerste uitgawe van die Evangelies in Afrikaans en die Afrikaanse Psalmberyming (wat toe al berym is) 5. Belydenisskrifte. 6. Revisie van die geskiedenis van die gemeente Bethulie.

Twee sake wat die boukommissie hoofbrekens besorg het, was barste wat aan die muur agter die preekstoel verskyn het, nog voor die gebou in ontvangs geneem is, en die kerkklok.

Reeds in ‘n brief aan Moerdyk skryf ds. Koos van Rooy op 2 Augustus 1924: Die boukommissie voel baie onrustig oor die toestand en is ook nie tevrede nie, daar dit skyn asof daar iets verkeerd is met die konstruksie van die gebou of die ontwerp van die bouplan.

Meermale het die argitek die versekering gegee dat barste in ‘n steengebou onvermydelik is en dat die barste niks aan die stabiliteit van die gebou sal doen nie. Jare later, in 1958, moes die torinkie op die dak verwyder word, wat blykbaar bygedra het tot die barste. Ω


Ds_PJ_Opperman_van_die_Gereformeerde_kerk_Steynsburg_en_gesin
Op Steynsburg het ds. Opperman, toe ‘n vrygesel-predikant van by die 40 jaar, in die huwelik getree met Magdalena Elizabeth Bekker. Twee dogters en ’n seun is uit die huwelik gebore.

16 Februarie 1964 | Die einde van ’n era in Oos-Afrika

Na die Anglo-Boereoorlog het ’n groot aantal Afrikaners hulle vaderland verlaat en hulle in die destydse Duits-Oos-Afrika (Tanzanië) en Brits-Oos-Afrika (Kenia) gevestig. Moontlik het hulle nie kans gesien om op die puin van die oorlog opnuut te begin nie,.

Die trek na die noorde het ’n bootreis na Mombasa behels, ’n meer as 640 km lange treinreis na Nakuru en dan ’n reis per ossewa na die gebied op die hoogland, wat vir boere uitgesit is. Hier is op 13 Augustus 1909 die Gereformeerde kerk Eldoret gestig, wat eers in 1933 sy eerste vaste predikant in die persoon van ds. Abraham Aucamp sou kry.

Die lidmate kon hul eerste kerkgebou eers die jaar vantevore in gebruik neem toe ds. JV Coetzee die feesrede op 24 September lewer. In 1959 het die gemeente sy halfeeufees gevier en is ds. P. J. Opperman beroep na Eldoret.

Die laaste klassis in Kenia is gehou op 6 September 1961 te Eldoret. Die afgevaardigdes kon aanvoel dis die laaste keer, aldus dr. V.E. d’Assonville in Kerk op die Wit Hooglande, waarin hy die verhaal van die Gereformeerde Kerke in Kenia vertel.

Vier dae vantevore het Eldoret se kerkraad oudl. Stoffel Roets en diaken James Wheeler benoem om as trustees van die kerk se eiendom op te tree ingeval die politieke toestande dit vir die Doppers onmoontlik sou maak om langer in Kenia te woon.

In die klassis van vier dae later is die volgende opgeteken: “Dit is vir die klassis bedroewend om te beraadslaag oor die moontlikheid dat die kerke van Eldoret en Skeurvallei miskien moet ophou bestaan gesien die uiters moeilike landsomstandighede en politieke verwikkelinge wat die kerk tegemoetgaan.

“Aan die ander kant stem dit tot blydskap dat die broeders en susters so sterk en volhardend in die geloof staan . . .”

Minder as vier maande later, op Maandag 1 Januarie 1962, het ds. Opperman (hy was toe nog ongetroud) sy tasse en laaste paar los goed in sy Peugeot-stasiewa gelaai en afskeid geneem van die lidmate wat vir oulaas hul predikant kom bystaan het.

Kenia se laaste Gereformeerde predikant het op pad suide toe eers Naivasha aangedoen waar hy by oudl. Botha Enslin oornag het. Die volgende dag het verder gery op pad na Steynsburg in die Noordoos-Kaap waarheen hy ’n beroep aangeneem het.

Dit was nie die eerste beroep wat hy in Kenia gekry het nie, maar hy het gewag tot op die laaste, tot die gemeente so drasties uitgedun was dat instandhouding van die kerk feitlik onmoontlik geword het.

Eldoret se laaste kerkraadsvergadering waarvan die notules opgeteken is, was op 19 en 20 Oktober 1963: Die laaste gelde gaan na verskillende fondse in Suid-Afrika en die orrel na Salisbury. Die kerkeiendomme is verkoop en die laaste klompie boeke in die konsistorie bymekaargemaak.

Op hierdie dag het oom Stoffel en tannie Nonnie Roets, wat in 1908 na Oos-Afrika gekom het, die sleutels van die kerkgebou aan die nuwe eienaar oorhandig.

Twee en ’n half jaar later, op 28 Augustus 1966, het hulle die land verlaat nadat oom Stoffel die laaste inskrywing in die kerk se notuleboek gemaak het: “Laaste nuus . . . C.J. Roets vertrek per boot van Mombasa na Durban op 28/8/66. Laat nog sewe lidmate agter in Kenia met attestasies.” Ω

15 Februarie

Gereformeerde_kerk_Naboomspruit_Edwin_Müller.jpg
Die Gereformeerde kerk Naboomspruit. (FOTO: Edwin Müller)

15 Februarie 1959 | Die Gereformeerde kerk Naboomspruit kry banke

Die eerste behoefte ná die amptelike afstigting van Naboomspruit op 16 November 1957 was aan ‘n eie kerkgebou. Op die kerkraadsvergadering op 15 Mei 1958 is besluit om ‘n gemeentevergadering te belê om oorleg te pleeg oor kerkbou.

Op 5 Julie 1958 is ‘n tender vir £36 250 van Hans van Deventer, ’n lidmaat, vir die bou van ‘n kerkgebou ontvang en goedgekeur. Hy het ’n rentevrye lening van £33 000 aan die kerkraad toegestaan.

Die argitek was ene Veitch van die firma Smit, Viljoen en Veitch van Potgietersrus. Veitch het aangebied om sonder ekstra koste toesig oor die bouery te hou. So kon die bouwerk begin op twee van die erwe wat Potgietersrus aan die gemeente geskenk het.

Ds. J.T.C. Snyman het die hoeksteen van die nuwe kerkgebou Vrydag 21 November 1958, ’n jaar nadat die gemeente gestig is, amptelik gelê en is ‘n gemeentefunksie binne-in die kerkgebou gehou.

Die kerkgebou is tydens die voorbereidingsdiens op Saterdag 22 November amptelik in gebruik geneem. Ds. Rabbo Pasch, die konsulent, het die diens gehou. Stoele is vir dié geleentheid by die NG gemeente geleen, aangesien die kerkbanke, wat sitplek bied aan 274 mense, eers op hierdie dag 1959 aangebring is. Ω


van der Walt Ds Tjaart.jpg

15 Februarie 1934 | Prof. dr. Tjaart van der Walt is op hierdie dag gebore en is dus vandag 84 jaar oud. Hy was predikant van Krugersdorp 1962–1968 en daarna professor aan die Teologiese Skool Potchefstroom 1969–1977, waarna hy ook nog Wapadrant 1996–2002 bedien het. Op die tweede foto is hy afgeneem op ‘n sustersaamtrek in 1975 op Grootfontein, Suidwes-Afrika. Ω

14 Februarie

Anna Neethling-Pohl.jpeg
Anna Neethling-Pohl.

14 Februarie 1942 | Dr. Chris Neethling in hegtenis geneem

Ons het op die 9de, sy sterfdag, gelees van ds. Rabbo Pasch (gebore op hierdie dag in 1916) wat in die Tweede Wêreldoorlog uit die Leeukop-interneringskamp ontsnap en eindelik in Suidwes op plase gewerk het. Nadat hy parool gekry het om sy siek suster te besoek, is hy drie weke lank in die Koffiefontein-interneringskamp aangehou.

Ook op hierdie dag, in 1942, is dr. Chris Neethling, eggenoot van die aktrise en skrywer dr. Anna Neetling-Pohl, ’n week voor sy 42ste verjaardag in hegtenis geneem weens die egpaar se betrokkenheid by die Ossewabrandwag (OB), wat hewig gekant was Suid-Afrika se deelname aan die oorlog.

Haar man was ’n generaal in die OB. Tydens die oorlog is staatsamptenare verbied om lid te wees van die OB; daarom is hy op hierdie dag in hegtenis geneem weens sy verbintenis met hierdie organisasie terwyl hy sekretaris van die Koringraad was.

Anna is daarna gedwing om haar pos by ’n Engelse kerkskool te bedank, waarna sy ’n ruk by die Padvervoerraad gewerk het. Haar man is maande lank aangehou sonder verhoor en toe die verhoor op 2 Junie 1942 begin, was dit slegs die begin van ’n lang uitgerekte hofgeding.

Ten spyte van ’n gebrek aan sterk getuienis teen hom, is hy in Maart 1943 na die Koffiefontein-interneringskamp gestuur, waar hy eindelik sou bly tot in 1945. Die tyd van haar man se gevangeskap was moeilike jare, waarin sy telkens finansiële probleme ervaar het.

Die OB het die premies op haar man se assuransiepolisse betaal en haar ook soms met benodigdhede gehelp. Haar toneelreise het gesorg vir ’n gereelde inkomste, maar toe dit verby is, moes sy met ongereelde privaat Afrikaansklasse vir anderstaliges die mas probeer opkom.

Haar man is eers ná drie jaar vrygelaat, maar hulle skei kort daarna, nog in 1945. Ω


Ds Giep Scheepers.jpg
Ds. Giep Scheepers.

14 Februarie 1954 | Die Gereformeerde kerk Thabazimbi gestig

Ds. Giep Scheepers (1917–1998) en sy gesin se verbintenis met Thabazimbi strek selfs vêrder terug as die stigting van die gemeente op hierdie dag, want dié dorp het onder Matlabas geval toe ds. Scheepers in 1952 daar bevestig is.

Gideon Petrus Scheepers is bysiende gebore en kon eers op negejarige leeftyd skool toe gaan nadat hy ’n bril gekry het. Vandat hy kon onthou, het hy net een begeerte gehad, en dit was om predlkant te word. Hy was 19 jaar toe hy in 1936 matriek geslaag het.

Hy is Potchefstroom toe, maar hy was net ’n jaar daar toe hy weens finansiële probleme moes gaan skoolhou. Eers was hy onderwyser in Natal by Swart Umfolosi en toe op Trompsburg in die Vrystaat aan ’n plaasskool.

Daar het hy sy vrou, Anna Botha, ontmoet wat toe ’n onderwyseres aan die Hoërskool Trompsburg was. Daarna het hy op Henningspruit skoolgehou. Destyds het hy privaat studeer deur Unisa.

In 1942 is hy terug Potchefstroom toe, waar hy sy studie voortgesit het. Hy het met ’n huurmotoronderneming begin en het nie minder nie as drie huurmotors gehad. So kon hy sy studiegeld betaal en is toe ook aan die einde van Desember 1943 getroud.

Dit was harde werk om bedags klas te loop en snags huurmotor te ry. Op Potchefstroom is hul oudste twee dogters gebore. Hy het sy studie einde 1947 voltooi.

Sy eerste gemeente was ’n kombinasie tussen Ermelo, Carolina en Barberton. Dan was hy nog konsulent van die noorde van Swaziland, waar hy dienste gehou het in Mbebone en Siteki. ln 1952 het hy ’n beroep aangeneem na Matlabas in kombinasie met Drieviersboom.

In 1954 het Thabazimbi afgestig van Matlabas en toe moes hy drie gemeentes bedien. ln 1961 beroep Matlabas hul eie leraar, ds. Andries Myburg, waarna ds. Scheepers nog Thabazimbi en Drieviersboom bedien het.

Hy het nog gehelp om vir Matlabas ’n nuwe pastorie te bou naby Sentrum. ln 1969 het Matlabas en Drieviersboom ’n kombinasie gevorm en het ds. B.D.C. Prinsloo die beroep daarheen aangeneem.

Vanaf 1969 tot 1984, toe ds. Scheepers emeriteer, het hy nog Thabazimbi bedien. In die omgewing wat hy gewerk het, het hy drie sendinggemeentes gestig: Ysterberg (1964), Boegoepan (1965) en Dithabeng (1971).

Sy weduwee, tannie Anna is op 90-jarige ouderdom steeds lidmaat van die gemeente Thabazimbi. Sy seun Louis is skriba van die kerkraad. Ω


GK Magalieskruin.jpg
Die Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin/Pretoria-Montanapoort.

14 Februarie 1981 | Pretoria-Magalieskruin se kerk in gebruik geneem

Die Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin het op 28 Mei 1977 van Pretoria-Annlin afgestig. Kort daarna het die gemeente besluit om ’n kerkgebou op te rig en drie jaar later is die hoeksteen gelê. Die kerk is op hierdie dag in gebruik geneem.

Die argiteksfirma Hartman en Van der Walt het die plan opgestel en die bouaannemer was ’n lidmaat, Johan van Dyk, maar gemeentelede het baie van die werk self gedoen, byvoorbeeld die maak van die preekstoel, die groot skuifdeure en die tuin se uitleg.

Die gebou bied sitplek aan 415 mense en, wanneer die skuifdeure tussen die kerk en saal oopgeskuif word, nog 300. Op die galery is plek vir 85 vir ’n totaal van 800. S.A. Orrelbouers het die orrel uit verskeie ander orrels opgebou.

Pretoria-Montanapoort het op 30 Mei 1999 van Magalieskruin afgestig, maar die gemeentes het ooreengekom dat albei die Magalieskruin-kerkkompleks sou gebruik en dit gesamentlik en gelykop sou besit. Elke gemeente hou sy eie oggend- en aanddiens, met so ’n halfuur tot ’n uur “pouse” tussen-in.

Magalieskruin beslaan die woonbuurte of voorstede Magalieskruin, die weste van Montanapark en die suidooste van Sinoville. Ω


Ds Maarten Pelser se graf op Steynsburg.jpg
Ds. Maarten Pelser se graf op Steynsburg. 

14 Februarie 1901 | Ds. Maarten Pelser kry siekteverlof

Ds. Maarten Pelser (1851–1902) was tussen 1876 en sy dood in die amp leraar in vier Gereformeerde gemeentes, waarvan een in die Oranje-Vrystaat en drie in Noordoos-Kaapland: Aliwal-Noord 1876–’77, Ventersburg 1877–’92, Barkly-Oos 1892–’97 en Steynsburg 1897–1902.

Hy was predikant van Steynsburg terwyl die Tweede Vryheidsoorlog gewoed en toe volk en kerk in ‘n staat van ontreddering verkeer het. Sy bedieningstyd hier is gekenmerk deur stoflike “gedruktheid” sodat dit ‘n worsteling was om die kerklike finansies aan die gang te hou.

Ds. Pelser het sy bedieningslewe in Steynsburg beëindig gesien onder ‘n donker wolk van beproewing. Op hierdie dag gee die kerkraad hom ‘n maand verlof weens ongesteldheid in sy keel.

Op sy vergadering van 12 April 1901 deel prof. Jan Lion Cachet die kerkraad mee dat ds. Pelser ‘n gevaarlike keelkwaal het; ongetwyfeld was dit kanker. Hy sou nie weer in die gemeente optree nie.

Op 7 Junie 1902 is hy oorlede en op Steynsburg begrawe. In Mei 1915 is ds. Pelser se opvolger, dr. Flippie Snijman, se pa, ds. W.J. Snijman van Venterstad, in die graf links van ds. Pelser begrawe – en enkele weke later dr. Snijman links van sy vader. Ω


Gereformeerde kerk Thabazimbi
Die Gereformeerde kerk Thabazimbi.

14 Februarie 2018 | Die Gereformeerde kerk Thabazimbi gestig

Predikante het verspreidwonende lidmate van Matlabas in die rigting van Boshoffsberg in die beginjare per muilkar of te voet besoek. In 1932 het Yskor met die ontginning van ystererts by Thabazimbi begin en het ’n paar Gereformeerdes hulle op die myndorpie gevestig.

Omstreeks 1946 is dienste in die NG kerkgebou gehou en later in die myn se ontspanningsaal. In Februarie 1954 het Thabazimbi afgestig, maar eers sewe jaar later kon die gemeente oorgaan tot kerkbou, moontlik omdat hulle besluit het om eers die volle bedrag van die boukoste in te samel voor hulle sou begin bou.

Johan de Ridder, lidmaat Pretoria-Sunnyside, is aangestel as argitek en die gemeente sou as eienaarbouer optree. Die dak se ontwerp, so tipies van De Ridder se planne vir kerke in die tentstyl, stel ’n groot tent voor wat van laag agter tot hoog voor styg.

Oom Tjaart Coetsee was die kontrakteur wat al die bouwerk gedoen het. Van sy kleinkinders en agterkleinkinders is blykbaar steeds lidmate van die gemeente. Jan van Wyk, ’n lidmaat, het die toring gebou.

Die gebou is op 25 Maart 1961 in gebruik geneem en ná 46 jaar, in Junie 2007, is die teëldak vervang.

Die Nederduitsch Hervormde gemeente Vliegepoort is reeds op 27 Junie 1931 gestig. Sy sieletal het afgeneem van 1 100 in 2014 tot 980 in 2016 (11%). Die NG gemeente Thabazimbi is in 1943 gestig. Sy sieletal was 1 710 in 2014 en 1 500 in 2016, ’n afname van 12%. Die Gereformeerde kerk se sieletal het afgeneem van 440 in 2014 tot 330 in 2016, ’n afname van 23%. Ω


PW_Buys
Dr P.W. Buys.

14 Februarie 1948 | Ds. P.W. Buys bevestig as predikant van Theunissen-kombinasie

Met die gemeente Theunissen se halfeeufees in 1966 skryf ds. P.C. Kruger, predikant van 1961 tot 1967: “Die Gereformeerde Kerk Theunissen het ook tye van finansiële druk geken, maar deur Gods genade was dit nog al die jare moontlik om alle geldelike verpligtinge na te kom.”

In 1947 is ‘n pastorie aangekoop en ‘n nuwe kombinasie aangegaan, naamlik met Odendaalsrus en Bultfontein. Ds. P.W. Buys is op hierdie dag bevestig as die eerste predikant van die nuwe kombinasie, met Theunissen as woonplek.

Hy sou net tot 1951 hier bly, toe hy na Kroonstad beroep is, waar ds. Kruger hom in 1955 opgevolg het. Ω

13 Februarie

Ds_Thomas_Reid.jpg
Ds. Thomas Reid.

13 Februarie 1854 | Ds. Thomas Reid bedank (te laat) as Colesberg se predikant

Die NG gemeente Colesberg, waartoe die Doppers van die omgewing toe ook nog behoort het, was vanaf sy stigting 10 jaar lank vakant tot die eerste leraar, ds. Thomas Reid, in 1836 hier aangestel is.

Dié Skotse leraar was een van dié wat die koloniale regering ingevoer het om die tekort aan predikante aan te vul, maar veral om die Hollandse bevolking te verengels.

Sy bediening is oorskadu deur ‘n bittere twis oor die invoering van die evangeliese gesange. Jare lank het die Kaapse kerke slegs die berymde psalms gesing. Van 1814 is die gesange ook in die een ná die ander gemeente aanvaar.

Mettertyd verset sekere lidmate, veral in die noordelike en noordoostelike distrikte van die Kaapkolonie, hulle teen die sing van die gesange omdat dit nie regstreeks uit die Bybel berym is nie en boonop na hulle mening strydig met die Skrif was.

Ná ds. Reid se koms het die geskil daaroor nog groter geword. In November 1841 rig die Ring van Graaff-Reinet ‘n herderlike skrywe aan die gemeente waarin hulle die besware van die antigesangmense wil weerlê, sonder om enigsins tegemoetkomend te wees.

Hulle verklaar ook as lidmate uit vooroordeel of styfhoofdigheid weier om gesange te sing, hulle die liggaam van Christus “deurboor”, selfs “verskeur”.

Dié krasse taal gee diep aanstoot en veroorsaak ‘n geweldige beroering onder die ontevredenes van Colesberg. Die saak word vererger toe Reid, gewapen met hierdie sterk Ringsbesluit, die gesange wil afdwing deur in sommige gevalle selfs sekere kerklike voorregte (die bediening van die doop en huweliksbevestiging) te weier tensy die betrokkenes hul verbind tot die sing daarvan.

In dié saak tree hy meermale uiters taktloos en selfs beledigend op. Namate die ontevredenes geen bevrediging van die Ring of die Sinode verkry nie, word hul aanvalle ál meer op ds. Reid self gerig.

Hulle dring aan dat hy verplaas word. Eers nadat geweldige druk uitgeoefen is, ook van die Ring en die Sinode, bedank hy op hierdie dag as predikant van Colesberg.

Teen dié tyd was die breuk in die gemeente reeds te groot en toe die Gereformeerde Kerk op 11 Februarie 1859 op Rustenburg tot stand kom, was die saad vir die afskeiding reeds op Colesberg gesaai.

Op 8 Desember 1860 sluit ‘n deel van die gemeente hulle dan ook by die nuwe Kerk aan. Ω


13 Februarie 2003 | Die skrywer en onderwysman Nico Coetzee oorlede

N.A._Coetzee
Nico Coetzee.

N.A. Coetzee was registrateur van die Technikon Pretoria en ‘n Afrikaanse digter.

Nicolaas Abraham Coetzee is op 11 September 1911 op Platrand naby Standerton gebore as derde van die agt kinders van Francois Philippus Coetzee en Margaretha Johanna Coetzee. Sy grootvader was die Boerekryger Gert Coetzee (1850–1901), wat gesterf het in die konsentrasiekamp op Heidelberg, Tvl.

Sy vader was jare lank skoolhoof van die skool op Platrand en het daarna gaan boer op die erfplaas van sy moeder in die distrik Albert (Burgersdorp).

Nico het in Oos-Transvaal grootgeword, waar hy skoolgegaan het tot met sy elfde jaar. ’n Jaar lank was hy in die kosskool op Graaff-Reinet, waar hy by die Voortrekkerbeweging aansluit.

Daarna is hy na die hoërskool op Bethulie, waar hy in 1928 gematrikuleer het. Het, het vanaf 1929 aan die Universiteit van Kaapstad studeer, waar hy in 1931 die B.A.-graad verwerf het.

In 1932 het hy die Hoër Onderwysdiploma aan die Universiteit van Pretoria behaal.

Sy onderwysloopbaan het begin aan die plaasskool Anniesdal naby Zastron, waar hy loseer het by oom Herman en tant Bettie Henning op die plaas Spitskop.

Vanaf 1935 was hy aan die Rustenburgse Handelskool verbonde en behaal hy in 1939 sy B.Com. deur privaat studie. Vanaf 1945 was hy onderwyser aan die Afrikaanse Hoër Seunskool in Pretoria en het later ook deeltydse lektor in rekeningkunde en ekonomie aan die Pretoria Tegniese Kollege geword.

In 1950 het hy sy M.Ed. aan Tukkies verwerf. Sy loopbaan het geëindig as registrateur van die Pretoriase Kollege vir Gevorderde Tegniese Onderwys (later die Pretoria Technikon).

Hy was lank voorsitter van die Genootskap Oud-Pretoria, terwyl hy ook by geleentheid algemene sekretaris was van die Vereniging van Onderwysers aan Transvaalse Middelbare Skole en in die raad dien van die Nasionale Kultuurhistoriese en Opelugmuseum.

Sy belangstellingsveld het ook die genealogie ingesluit en was hy outeur van verskeie familieregisters (Du Plessis, Coetzee, Heystek). Hy het sketse, gedigte en geskiedkundige werke geskryf. Ω


Gereformeerde_kerk_Primrose,_30_Desember_2017,_Morné_van_Rooyen_edited.jpg
De Gereformeerde kerk Primrose. (FOTO: Morné van Rooyen)

13 Februarie 1972 | Primrose se vergote kerk in gebruik geneem

Die Gereformeerde kerk Primrose het op 28 Julie 1946 van Germiston afgestig as die agtste gemeente in dié deel van die Witwatersrand.

Aan die begin het die gemeente een erediens elke Sondag in die Assembly-saal gehou. In 1952 het die kerkraad twee eenderse sale laat oprig in Edenvale sowel as Primrose.

Hulle is gelyktydig op 9 Augustus 1952 in gebruik geneem. Primrose s’n se hoeksteen is deur ds. B.J. de Klerk gelê.

In Mei 1953 het wyke van Primrose afgestig as die GK Edenvale. Drie jaar later is die nuwe kerkgebou ingewy en ’n steen deur ds. J. Visser gelê.

Die lidmate het blykbaar daarna toegeneem, want twee vleuels is vroeg in die sewentigerjare aangebou en die vergrote kerkgebou op 13 Februarie 1972 in gebruik geneem.

Ds. P. du Plessis het by daardie geleentheid ’n spesiale steen onthul. Daarna is die ou kerk as saal gebruik. Ω


Woning_van_proff_Jan_Lion_Cachet_en_JD_du_Toit_(Totius),_Teologiese_Skool_Potchefstroom,_tans_die_GKSA_se_kerkmuseum.jpg

13 Februarie 1905 | Soveel heimwee het die bejaarde prof. Jan Lion Cachet na sy geliefde Burgersdorp gehad nadat die Teologiese Skool na Potchefstroom verskuif en op hierdie dag dag daar heropen het, dat ‘n replika van sy Burgersdorpse dorpse pastorie vir hom op Potchefstroom gebou is.

12 Januarie

Ida Bosman.jpg
Ida Bosman (gebore Du Plessis).

12 Februarie 1988 | Ida Bosman in Johannesburg oorlede

Idelette Bosman (gebore Du Plessis, Reddersburg, 5 Julie 1909) was ‘n vroueleier in die Gereformeerde Kerk en ’n medewerker van die Kerk se nuusblad vir vrou, “Die Vroueblad”.

Ida du Plessis was ‘n kleindogter van di. L.J. du Plessis en Dirk Postma, en aan vaderskant ‘n agterkleindogter van die stigters van die Gereformeerde kerk Colesberg I.D. en Hester du Plessis.

Ida is in die pastorie op Reddersburg gebore waar haar vader, dr. J.A. du Plessis (1873–1935), predikant was van 1903–’14. Daarna het hy Pretoria tot 1921 bedien, toe hy aangestel is as hoogleraar aan die Teologiese Skool.

Haar vader se eerste vrou, Laurika Postma, is op 4 Maart 1905 oorlede. Nog op 20 April 1905 trou hy met sy skoonsuster Aletta. Uit die eerste huwelik is sewe kinders gebore en uit die tweede agt sodat Ida sewe eie sibbes gehad het.

Van haar broers het Wicus, die oudste, en Hugo bekendheid verwerf as hoogleraars aan die PU vir CHO. Haar halfsuster Wilhelmina (1899–1982) was getroud met pro. Fanus du Toit, Totius se seun.

Haar vader het Ida du Plessis op die eersvolgende Sondag ná haar geboorte in die ou Dopperkerkie op Reddersburg gedoop en genoem na Idelette van Buuren, die vrou van Johannes Calvyn.

Nadat die gesin Pretoria toe verhuis het, begin Ida haar skoolopleiding aan die Weseindskool waar mnr. P.J. Kloppers die hoof was. Ná hul verhuising na Potchefstroom sit Ida haar skoolopleiding voort aan die Gimnasium.

Ná matrikulasie is sy as huishoudkunde-onderwyseres opgelei en gee onderwys in dié vak op Potchefstroom, Bloemhof en Standerton, tot sy in 1933 met Jan Bosman getroud is, wat in ’n stadium adjunkhoof was van die Hoërskool Die Fakkel, Johannesburg-Suid.

Ida Bosman was ’n ywerige lid van die Sustersvereniging Trifena, Johannesburg-Oos, eers as korrespondent en later as sekretaresse. Vanaf 1946 het gereeld stukkies van haar in Die Gereformeerde Vroueblad verskyn en omstreeks 1957 het sy vaste medewerker geword.

C. Van Rooy skryf in die eeufeesgedenkboek Die Gereformeerde Vrou 1859–1959: “Sy besit ongetwyfeld goeie skrywerstalent en al die leseresse van Die Gereformeerde Vroueblad sien gretig uit na haar artikels.

“Sy is ’n waardige opvolgster van haar moeder, mev. Lettie du Plessis, van wie sy seker die skrywerstalent geërf het. Sy is humoristies aangelê en blymoedig van gees.”

Uit Ida en Jan Bosman se huwelik is twee dogters en twee seuns gebore. Ten tyde van die eeufees (1959) was die oudste dogter verloof aan ’n teologiese student, maar die bron vermeld nie sy naam nie. (Dit was waarskynlik die latere dr. Abie Helberg, verloof aan Idelette.) Ω


12 Februarie 1983 | Ds. Lourens van der Vyver oorlede

Ds Louwtjie van der Vyver
Ds. Louwtjie van der Vyver.

Ds. A.S.L. Minnaar beskryf ds. L.S. van der Vyver in sy lewensberig in die Almanak van 1984 as “‘n blymoedige gelowige, ‘n waardige bedienaar van die Woord, ‘n liefdevolle, sorgsame eggenoot en vader, ‘n gewaardeerde vriend.

“Sy veelsydige gawes het sy gemeentes sowel as die gemeenskap waar hy gewoon het, ten goede gekom.”

Ds. Van der Vyver is op 19 Februarie 1931 op Steynsburg gebore; hy is dus net ’n week voor sy 52ste verjaardag oorlede. Sy gemeentes was Theunissen (1956–’60), Daspoort (1960–’65), Groblersdal (1965–’69), Voortrekkerhoogte (1969–’74) en Wierdapark (1974–’83).

Lourens van der Vyver het sy opleiding op sy geboortedorp ontvang en hom begin 1949 aan die PU vir CHO as student ingeskryf om vir predikant te leer. Volgens ds. Minnaar het dit “spoedig geblyk dat hy oor mooi gawes van hart en hoof beskik” het.

Hy het aktief deelgeneem aan studenteverenigings en was onder andere redakteur van die studenteblad “Die Wapad”.

Onder sy medestudente was hy geliefd – altyd beginselvas en iemand wat nie geskroom het om sy standpunt te stel nie, maar altyd bereid om na ander te luister. Aan die PUK het hy die grade B.A. (1951) en Th.B. (1955) verwerf.

Ds. Minnaar skryf oor sy bediening: “In sy werk was hy pligsgetrou en nougeset. Alles moes sekuur korrek wees tot in die kleinste besonderhede. Die Saterdagoggend met sy afsterwe was sy preke vir Sondag gereed, sowel as die gemeenteblad wat hy versorg het.”

Onder sy leiding is ‘n sierlike kerkgebou in Theunissen opgerig – so ook in Wierdapark, waar hy die hele organisasie in verband met die oprigting van die kerkgebou behartig het volgens die stelsel van eienaarbouer, waardeur hy die gemeente baie geld bespaar het.

In Maart 1957 het hy in die huwelik getree met Rita Smit, sy nooientjie uit sy studentetyd. Uit dié huwelik is drie kinders gebore. Ω


12 Februarie 1947 | Ds. Dirk Laufs op Potchefstroom gebore

Ds Dirk Laufs.jpg
Ds. Dirk Laufs as student.

Ds. Dirk Laufs was tussen 1972 en sy emeritaat in 2004 predikant in ses kerke in al vier die destydse provinsies: Bethulie 1972–’75, Die Moot 1975–’76, Voortrekkerhoogte 1976–’77, Olifantshoek 1977–’82, Durban-Wes 1982–’89 en Alberton-Wes 1989–2004.

Ds. Laufs en sy tweelingsuster, Maria, was die enigste kinders van Gert Laufs en sy vrou, Maria Catharina Elizabeth Brits.

Hy het sy skoolloopbaan begin aan die Laerskool De Beer op Welverdiend en is daarna na die Hoërskool Carletonville, waar hy lid was van die eerste spanne in rugby, tennis, atletiek en krieket. Hy was vanaf 1963 leerlingraadslid en die jaar daarna hoofseun.

Aan die PU vir CHO het hy in 1967 sy B.A. verwerf en in 1971 die graad Th.B, waarna ook die Th.M. aan die PUK. Op universiteit het hy in 1966 en 1967 in die studenteraad gedien, terwyl hy in 1968 koshuisprimarius was.

Ds. G.P. Scheepers het hom op 25 Junie 1969 in die Gereformeerde kerk Thabazimbi met Petronella Jacoba (Ronél) Coetzee in die eg verbind.

Ds. Laufs se persoonlike roepingsbewuswording het hom op jeugdige ouderdom reeds laat besluit om vir predikant te leer.

Hy beskryf die deurlopende ervaring van Gods genade as die hoogtepunt van sy bediening, ten spyte van die geestelike, emosionele en liggaamlike eise wat die bediening aan hom gestel het.

Vir hom was die groot uitdaging om die kerk steeds “semper reformanda” te bly hou te midde van ongeregverdigde en ongegronde sogenaamde konserwatisme. Hy som sy lewensfilosofie kortliks op as: Soli Deo Gloria.

Sy stokperdjies is leerlooiery en houtwerk, terwyl hy veral belangstel in “enigiets wat entrepreneurend die koninkryk kan en wil uitbou”.

Benewens sy Th.M.-verhandeling, Die Teologiese Skool en die Tweede Vryheidsoorlog 1899–1902, het uit sy pen ook verskeie preke en artikels in kerklike en teologiese tydskrifte verskyn. Ω


Prof JJ en mev Rika van der Walt.jpg

12 Februarie 1999 | Prof. dr. J.J. (Jan) van der Walt, gebore 23 Oktober 1923, is op hierdie dag oorlede. Sy gemeentes was Petrusburg 1950–1952, Welkom 1952–1957, Windhoek 1957–1958, Bloemfontein-Wes 1958–1966, Kimberley 1966–1975 en Burgersdorp 1975–1976, waarna hy tot 1988 professor aan die TSP was. Ω

11 Februarie

Postma Ds M  1906-1909.jpg

11 Februarie 1850 | Ds. Dirk Postma is op hierdie dag vir die derde keer getroud, met Ida Sijpkens. Haar dood in 1857 het die besluit om die opdrag van sy kerk te aanvaar en hul stamverwante en geloofsgenote in Transvaal te besoek, vir hom makliker gemaak. Ook op 11 Februarie, in 1859, het hy die eerste predikant van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika geword. Uit sy derde huwelik is ds. Petrus Postma (een van die mees uitstaande predikant van die vroeë Pretoria) en ds. Martinus Postma (foto, die eerste Dopperpredikant aan die Rand) gebore. Uit sy vierde huwelik is di. Dirk Postma jr. en Stephanus Postma gebore, en uit die vyfde ds. Willem Postma. Ω


Ds HB Venter, van Barkly-Oos, en gesin.jpg
Ds. Venter, sy vrou, Margaretha Johanna Maria (gebore Lessing), en hul dogter, Fransina Margaretha.

11 Februarie 1847 | Ds. H.B. Venter in die distrik Albert gebore

Ds. Hendrik Bernardus Venter was van 1880 tot 1887 die eerste Gereformeerde predikant van Barkly-Oos, waarna hy uit die amp bedank het.

Venter, gebore presies 12 jaar voor die stigting van die Gereformeerde Kerk op 11 Februarie 1859 te Rustenburg, was ’n seun van Hendrik Stephanus Venter en Levina Catharina Kruger.

Met die stigting van Barkly-Oos se Gereformeerde gemeente in 1871 was Venter onderwyser op die plaas Strydfontein aan huis van H.G.L. Kruger. In 1872 is hy ingeskryf as student aan die Teologiese Skool Burgersdorp, want pas drie jaar vantevore gestig is.

In 1880 het hy sy eerste enigste beroep aangeneem, dié na Barkly-Oos. Intussen is getroud met Margaretha Johanna Maria Lessing. Hul dogter (blykbaar enigste kind), Fransina Margaretha, is op 10 Oktober 1883 gebore, op pres. Paul Kruger, ’n Gereformeerde ook geboortig uit Noordoos-Kaapland, se 58ste verjaardag.

Die tydperk van ds. Venter se bediening in Barkly-Oos was vrugbaar in die opsig dat die gemeente steeds gegroei het en gedurende die sewe jaar ‘n nuwe kerkgebou sowel as ‘n nuwe pastorie opgerig is. Maar nadat op 16 Augustus 1887 ‘n klagskrif teen hom voor die kerkraad gelê is, het hy op 25 Augustus 1887 bedank.

In die brief waarin hy sy ontslag as predikant aanvra, voer hy die volgende redes daarvoor aan: “Die redes wat my hiertoe beweeg, is die liefde wat ek vir die Gereformeerde Kerk het en aangesien ek merk dat ek nie aan almal voldoening gee nie en ek liewer terugtree tot bewaring van die gemeente.

“Terwyl ek verder verklaar dat ek tot die besluit gekom het onder biddende opsien tot die Groot Herder en vertrou dat u my en die myne steeds sal gedenk”.

Vanweë die nypende tekort aan opgeleide onderwysers het hy daarna na die onderwys teruggekeer en lank skoolgehou in die distrik van Barkly-Oos op Rosslyn, die plaas van sy swaer, waar hy ook oorlede en begrawe is. Ω


Hoeksteenlegging Gereformeerde kerk Rustenburg.jpg

Hoeksteen van Rustenburg se nuwe kerk gelê

11 Februarie 1959 | In ‘n tyd toe die vervanging van ou kerke as “vooruitgang” beskou is, het ds. Petrus Venter (naaslinks, die plaaslike predikant) op hierdie dag tydens die eeufees te Rustenburg die hoeksteen van Rustenburg se nuwe kerkgebou gelê. Die predikante wat toekyk, is van links: di. D.J. van der Walt, D.N.J.. Kotzé en J.M. de Wet. Twee jaar later is die ou kerk te midde van omstredenheid gesloop omdat die mure en houtwerk volgens sommige adviseurs so erg deur rysmiere beskadig is dat die gebou nie ekonomiese permanent suksesvol herstel sou kon word nie. Ω


Ds_HJR_du_Plessis
Ds. H.J.R. du Plessis.

11 Februarie 1964 | Ds. H.J.R. du Plessis oorlede

Die Gereformeerde predikant wat die langste in een gemeente gedien het, ds. H.J.R du Plessis, is op hierdie dag oorlede, presies vyf jaar ná die eeufees te Rustenburg. Hy was predikant van Bronkhorstspruit van 1907 tot 1952.

Met sy bevestiging in 1907 was hy een van net ses Gereformeerde predikante in Transvaal en moes hy feitlik die hele Oos-Transvaal bedien en 32 Nagmaalsvierings per jaar hou.

Ansie Faasen skryf in die Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit se Eeufeesalbum van 2004: “Honderd jaar gelede was daar nie reëls wat op ‘n formele manier geleer kon word nie en mense het hoofsaaklik uit die wel en wee van elke dag se stuk lewe geleer.

“Dit het moed geverg en die lewe op wyd verspreide plase het dit moeilik gemaak om sosiale vertroue te bekom. Eensaamheid was een van die belangrikste redes wat lidmate geknou het en sommiges het hulleself met negatiewe evaluering geïdentifiseer.

“Ons voorouers het deur oorlewering gedoen met hulle kinders, wat hulle ouers met hulle gedoen het en het nie noodwendig geweet wat hulle kinders se emosionele behoeftes was nie.

“Dit was ‘n era van wydverspreide misvatting dat ‘n dominee iemand is wat ‘n groot woordeskat besit en dat raadgewing uit preek bestaan en ‘n predikant is deur die gemeentes binne ‘n ‘vakkie’ geplaas en hulle het nie geweet hoe om dit wat hulle vir die predikant wou sê, in woorde om te sit nie.

“Van die gemeentelede was selfs bang om die voordeur vir hul predikant oop te maak. Ou Dominee se een groot taak was om sy gemeentelede te leer om minder sensitief te word teenoor hom.

“Ds. Du Plessis het die verantwoordelikheid geneem vir die goeie afloop van die totale gebeure en het die gemeenskap begelei tot selfstandige besluitneming.” Ω


Anna Boëseken

Ds. Hendrik de Cock trou

11 Februarie 1824 | Die vader van die Afskeiding in Nederland, ds. Hendrik de Cock, is op hierdie dag getroud met Frouwe Helenius Venema (1803–1889). Ds. De Cock het vyf kinders nagelaat (twee is voor hom oorlede), van wie die oudste seun, Helenius de Cock (1824–1895), in sy vader se voetstappe gevolg het. Hy was ‘n vriend van ds. Dirk Postma, onder wie se leiding die Afskeiding in Suid-Afrika op hierdie dag in 1859 plaasgevind het. Van Helenius de Cock se 14 kinders het agt volwassenheid bereik en van dié agt het drie na Suid-Afrika geëmigreer, onder wie Jantina Böeseken, die moeder van die geskiedskrywer dr. Anna Böeseken (foto). Ω


Ou Dopperkerk op Nylstroom.jpg
Nagmaal in die ou Dopperkerk op Nylstroom. (SKETS: Willem Nezar)

GKSA in 1859 gestig

11 Februarie: Een van die interessante groepe van wie heelparty lede by die Gereformeerde Kerk aangesluit het ná sy stigting op hierdie dag in 1859, was die Jerusalemgangers, ‘n aantal Voortrekkers in Transvaal wat oor land na Palestina wou trek.

Min is oor hul ontstaan in die Oostelike Provinsie bekend, maar hul opvattings was ‘n eienaardige vermenging van godsdiens en politiek. Hulle het Brittanje byvoorbeeld beskou as een van die horings van die dier in Openbaring. Hul leier was Johan Adam Enslin (1800–1852), ’n eertydse smous in die Kaapkolonie, wat omstreeks 1846 in die omgewing van Winburg as “die profeet” bekend was.

Die Enselin-geselskap het omstreeks 1837 uit die latere distrik Tarkastad na Natal getrek en nadat Brittanje die gebied gekoloniseer het, Vrystaat toe. Een van hulle, Lourens Erasmus van Winburg, was moontlik die vader van Hans en Jacob Erasmus wat in 1849 in die Vrystaat met ds. Andrew Murray van die NG Kerk gebots het. Die openbare rusie vanaf ’n ossewa was so hewig dat heelparty Jerusalemgangers die groep verlaat het, terwyl ander ds. Murray wou stenig omdat hy volgens hulle ‘n predikant in diens van die “Antichris” (Engeland) was.

Omdat hulle hulself met die uitverkore Israel op reis na Jerusalem vereenselwig het, het hulle die naam “Jerusalemgangers” gekry, maar ds. Frans Lion Cachet van die NG Kerk was daarvan oortuig die uitstaande motief van dié mense was om ‘Engelands overmacht’ te ontvlug. Daarom meen dr. Bouke Spoelstra (Gereformeerde geskiedskrywer) dis “‘n ope vraag of die naam ‘Jerusalemgangers’ aan hulle laat reg geskied. Die feit dat hulle met (ds.) Murray ‘n woordestryd aangeknoop het omdat hy vir hulle ‘n Engelse gevaar verpersoonlik, toon juis dat hulle nie tot ‘n verdere trek na Jerusalem gedwing wou wees nie.”

Nadat die Jerusalemgangers min of meer in Marico saamgetrek het, het hulle gemeen hulle sou Jerusalem maklik oor land kon bereik met die “Nyl” langs. Hulle was oortuig die beloofde land kon nie te ver wees nie aangesien hulle Arabiese perde in die besit van inboorlinge gesien het. Hulle het wel voorbereidings vir die tog getref. Ene Mietjie Gouws het byvoorbeeld begin beskuit bak en biltong droog en lede van die groep het rondvertel haar rate sou die trekkers teen siektes en kwale beskerm.

Voor hulle egter in die pad kon val, het ‘n malaria-epidemie Enselin en talle van sy volgelinge in die somer van 1851/’52 geëis. ‘n Aantal voornemende trekkers het daarna so gou moontlik ter wille van oorlewing uit Marico gevlug. Party het in die distrik Waterberg aangekom waar hulle ’n breë biesiesomsoomde rivier (wat noordwaarts vloei) die Nyl genoem en die dorpie Nylstroom tot stand gebring het. Hulle het Kranskop vir ‘n piramide aangesien.

Die groep het bestaan uit ‘n aantal families De Beer, Prinsloo, Erasmus, Enslin, De Klerk, Swanepoel, Roos, Smit en andere. Hulle het spoedig in die distrikte Marico, Magaliesberg en Waterberg versprei en veral in laasgenoemde distrik in armoede verval.

Dr. Spoelstra meen die Enslin-party kan nie met die “Doppers” vereenselwig word nie. Maar ds. Dirk Postma het by geleentheid heelparty van hul kinders gedoop. So het die Gereformeerde Kerk met sy stigting in 1859 dié politieke en kerklike ekstremiste, wat voorheen geweier het om eredienste saam met hul mede-Voortrekkers by te woon, ‘n geestelike heenkome gebied en hulle uit die woestyn gebring waarheen hulle self getrek het.

Hoewel die gedagte aan ‘n trek na Jerusalem nie dadelik uitgesterf het nie, het die verlange daarna ná Enslin se dood mettertyd verdwyn.

10 Februarie

Prof_LJ_du_Plessis_as_jong_man.jpg
Prof. Wicus du Plessis toe hy student was.

10 Februarie 1897 | Prof. Wicus du Plessis op Burgersdorp gebore

 
Prof. L.J. du Plessis, ’n kleinseun van di. Dirk Postma en L.J. du Plessis, is op 1 April 1933 benoem tot hoogleraar in die staatsleer en regsgeleerdheid aan die PUK. Hierdie leerstoel het hy tot einde 1946 beklee, toe hy na Johannesburg verhuis om ‘n sakeloopbaan te volg.
 
Hoewel hy in die eerste plek akademikus was, het Du Plessis ook belangrike werk in buite-universitêre verband verrig. Hy was onder andere sekretaris van die Bybelvertalingskommissie vir wie hy vanweë sy kennis van die klassieke meer as net sekretariële dienste gelewer het.
 
Hy was ook taaladviseur vir Totius en het in ‘n groot aantal kerklike kommissies gedien, waar sy advies hoë waardering geniet het.
 
Hy het egter veral bekendheid verwerf vir die aandeel wat hy in die politieke lewe van die veertiger- tot sestigerjare geneem het. Na hom is dikwels verwys as die profeet van Potchefstroom. Hy het aktief deelgeneem aan en dikwels ‘n leidende rol gespeel in die Afrikanerpolitiek.
 
Reeds ná die Balfour-verklaring in 1926 was Du Plessis onder diegene wat met genl. J.B.M. Hertzog verskil het omdat laasgenoemde se grondwetlike beskouings oor Suid-Afrika nie meer vir ‘n soewerein onafhanklike republiek voorsiening gemaak het nie.
 
Van 1930 tot 1932 was hy voorsitter van die Afrikaner-Broederbond. Hy was stigtersdirekteur van Volkskas (op 3 April 1934) en het ’n leidende aandeel gehad in die oprigting van etlike ander Afrikaner-sakeondernemings.
 
In 1933, ná koalisie, is hy verkies tot eerste voorsitter van die Transvaalse (Gesuiwerde) Nasionale Party en het etlike jare lank ‘n leidende aandeel gehad in die uitbouing van die party in Transvaal.
 
Hy was ook Grootraadslid en beleidstudiehoof van die Ossewabrandwag en in 1941 voorsitter van die Volkseenheidskomitee wat hom dit ten doel gestel het om die breuk tussen die OB en die Nasionale Party te herstel.
 
Hoewel Du Plessis ten gunste van ‘n hereniging van al die nasionaal-sosialisties georiënteerde groepe met die Nasionale Party was, het van die poging niks tereg gekom nie.
 
Met verloop van tyd het hy ook met dr. D.F. Malan en adv. Hans Strijdom verskil oor sake soos republiekwording, die voorgestelde republikeinse grondwet en die ideologiese grondslag van die Afrikanervolk.
 
Maar dit was sy verskil net dr. H.F. Verwoerd oor dié se rassebeleid, wat hy as Blanke baasskap verwerp het, wat in 1959 tot prof. Du Plessis se skorsing uit die Nasionale Party gelei het.

10 Februarie 1887 | Klaas van Rijsse trou met Jacoba Brummelkamp

Klaas_van_Rijsse,_departement_van_openbare_werke,_ZAR
Klaas van Rijsse.

Klaas van Rijsse (1860–1941), die argitek aan wie ons die Paul Krugerkerk (GK Pretoria) en die Bosmanstraatse NG kerk te danke het, se “baie gelukkige egverbintenis” met die weduwee Jacoba Brummelkamp het op hierdie dag begin. Kort ná die troue het Klaas, Jacoba en van die kinders uit haar eerste huwelik in die geselskap van ’n aantal Nederlanders na Transvaal verhuis.

Jacoba was 16 jaar ouer as haar tweede man. Die eerste, Benjamin Brummelkamp, was ’n seun van prof. Antonie Brummelkamp van die Teologiese Skool Kampen. Daar was een van sy drie kollegas prof. Helenius de Cock, die vader van Jantina Boëseken en grootvader van dr. Anna Boëseken, geliefde geskiedskrywer en tot haar dood in 1997 toegewyde lidmaat van GK Kaapstad.

Klaas van Rijsse het sy opleiding privaat gekry by Sytze Wierda, wat ook later na die ZAR geëmigreer en onder meer die Paleis van Justisie en die Staatsmodelschool ontwerp het. Ná sy opleiding het Van Rijsse teruggekeer na sy geboortedorp, maar later opnuut Amsterdam toe gegaan om vir Wierda te werk. Terwyl hy by die weduwee Brummelkamp loseer het, het ’n liefdesverhouding tussen hulle ontstaan, wat toe uitgeloop het op die “baie gelukkige egverbintenis”.

Van Rijsse was geruime tyd skriba van GK Pretoria. Ná die uitbreek van die oorlog in Oktober 1899 het hy aangesluit by die Hollander Korps en verkies tot luitenant van die vyfde peloton. Gevolglik is hy en sy gesin in 1900 gedeporteer en in Brussel ’n skeidingspakket gegee. Van daar is hulle terug na Nederland, waar Jacoba in 1921 oorlede is en Klaas midde-in die Tweede Wêreldoorlog, maar blykbaar weens hoë ouderdom.

H.M. Rex skryf in die tydskrif Pretoriana (April 1953): Van Rijsse was “een van ‘n groot aantal Nederlanders wat deur Pretorianers steeds in dankbare herinnering gehou behoort te word. Mag die dag spoedig aanbreek dat (sy) naam aan een of ander belangrike straat, park of openbare gebou gegee sal word.” Ω


Kerkstraat, Rustenburg
Die seringboom (links) en die ou Hervormde kerk op die agtergrond.

10 Februarie 1859 | Die vooraand van die stigting van die GKSA

Wat het geword van die seringboom waaronder die Gereformeerde Kerk op hierdie en die volgende dag in 1859 op Rustenburg gestig is?

Andries Coetsee, wat GK Rustenburg se geskiedenis navors, haal br. S.W. Vercuiel as volg aan:

Op 30 September 1934 het ’n stormwind die ou seringboom omgewaai. Die stam is egter mooi bewaar deur oom Willie van Velden, die destydse eienaar van die boom en erf. Hy het die stam met sement bedek en ’n mooi gedenkplaat met paslike bewoording daarop aangebring.

Oom Willie Andersen, senior lidmaat van die gemeente was ook ’n medewerker. In Februarie 1947 het die S.A. Historiese Monumentekommissie hierdie boomstam tot historiese monument verklaar en is ’n 2de gedenkplaat ook met paslike bewoording daarop aangebring.

“In Maart 1959 tydens die eeufees van die Gereformeerde Kerk in S.A. het groot getalle feesgangers uit alle dele van S.A. sowel as oorsese lande by hierdie boomstam besoek afgelê. Onder hierdie groot getalle besoekers was ook dr. Hendrik Verwoerd en sy vrou Betsie Verwoerd , destydse eersteministerspaar van die Unie van S.A. Dr. Verwoerd was ’n spreker by die feesverrigtinge.

“Dit is dan ook die enigste kerk ter wêreld wat gestig is in die skaduwee van ’n mak seringboom. Die stigtingsvergadering in 1859 is by hierdie boom gehou omdat die kerkraad van die Nederduits Hervormde kerk geweier het om hulle kerkgebou aan die 311 “Dopper Rebelle lidmate” beskikbaar te stel, ofskoon ds. Van der Hoff van te vore goedkeuring tot die gebruik van die kerkgebou verleen het.” Ω


Seringboom, Rustenburg.jpg
Die oorspronklike seringboom op Rustenburg.

 10, 11 Februarie 1859 | Honderd-nege-en-vyftig jaar later

In 1980 het dr. Bouke Spoelstra die stigting van die Gereformeerde Kerk soos in minder as 400 saamgevat. Dit wil gedoen wees!
Oral in die Westerse Wêreld het die liberalisme en modernisme na die Franse Revolusie kerklik-godsdienstige spanninge meegebring. Vanuit die Renaissance en Griekse filosofie het die idee van die outonome mens wat met sy rede of belewing die hoogste gesag uitoefen, die absolute gesag van die Bybel, die Gereformeerde Belydenis en kerkinrigting verwerp.
Aan die Kaap plaas De Mist (1804) en die eerste Sinode (1824) die kerkgesag in die hande van die kerkvergadering. Die nuwe lewensgevoel wat op die mens toegespits is, het naas die Psalms ‘n Gesangbundel met vrye liedere in 1806 in Nederland ingevoer.
Na die Engelse oorname verplig die filantrope met Ordonnansie 50 van 1828 sosiale integrasie. In die geïsoleerde binneland het die Afrikaanse mense daagliks vir God se gesag in die Bybel, sy leiding in die natuur en hulle lewes, die Heidelbergse Kategismus en gereformeerde preekboeke uit die 17de en 18de eeu gebruik.
Teen 1833 kom die eerste verset teen nuwighede in die gemeente Cradock na vore. Vanaf 1834 trek sommige van die beswaardes na die binneland. Ander weier om Gesange te sing. Hulle word veroordeel en implisiet die Nagmaal onwaardig verklaar.
Op Colesberg is individue hieroor onder sensuur geplaas. J. J. Venter, vise-president van die OVS, bedank as lidmaat van die NG Kerk en gee al sy besittings as waarborg vir die onderhoud van ‘n eie predikant.
‘n Blanko-beroepsbrief na Nederland het geen gevolg nie. In Transvaal erken die Uitvoerende Raad teen 1858 al ‘n afsonderlike gemeente binne die Hervormde Staatskerk op Rustenburg.

Kragtens die Grondwet moes die kerkvergadering op 11 Januarie 1859 bepaal of sy oortuigings met dié van die Sinode van Dordrecht 1618/’19 ooreenkom. Die vergadering het egter verder gegaan en ook die sing van Gesange verpligtend gemaak, terwyl ds. D. Postma dit aan die vryheid van die predikante wou oorlaat.

As gevolg daarvan het meer as 300 mense, onder wie leiers soos Paul Kruger, hulle op 11 Februarie 1859 as lidmate van die Gereformeerde Kerk in die Suid-Afrikaanse Republiek op Rustenburg laat inskryf.

Ds. D. Postma het hulle beroep aanvaar. J.J. Venter was teenwoordig en het Postma na die OVS geneem om ook daar ‘n kerk te stig. Eers die volgende jaar het Postma toegegee en in die Kaapkolonie drie gemeentes gestig.

Die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika het die leer, liturgie en kerkregering van die Dordtse Sinode van 1618/’19 as grondslag aanvaar. Ω


Wicus_du_Plessis.jpg
Prof. Wicus du Plessis.

10 Februarie 1897 | Prof. Wicus du Plessis op Burgersdorp gebore

Prof. Lodewicus Johannes du Plessis (oorlede op Potchefstroom, 19 Februarie 1968) was ‘n akademikus, regsgeleerde, ekonoom en politieke denker. Hy was ’n agterkleinseun I.D. en Hester du Plessis, stigters van die Gereformeerde kerk Colesberg, ’n kleinseun van ds. L.J. du Plessis sowel as ds. Dirk Postma, en ’n seun van prof. J.A. du Plessis van die Teologiese Skool.

Du Plessis was bekend vir sy “soepel” Calvinisme, met ander woordd ’n Calvinisme wat oop is vir die intellektuele bydrae van nie-Christelike denkers soos Karl Marx en Charles Darwin.

Hy is in ‘n stadium beskou as die logiese opvolger van dr. D.F. Malan as eerste minister van Suid-Afrika, maar sy destyds verligte politieke denke het hom in stryd gebring met adv. Hans Strijdom en dr. Hendrik Verwoerd, en is hy mettertyd gemarginaliseer. Na hom is dikwels verwys as “die profeet van Potchefstroom”, want sy sienings was sy tyd vooruit.

Sy botsings met dr. Verwoerd wat hom ‘n erg omstrede figuur in die politiek gemaak en eindelik daartoe gelei dat hy in 1959 uit die Nasionale Party geskors is.

Twee hoofsake kan uitgesonder word as die kern van die konflik tussen Du Plessis en dr. Verwoerd. Die eerste was dr. Verwoerd se rassebeleid en die tweede sy en ander Afrikanerleiers se opvatting van Afrikanerskap.

Du Plessis het Verwoerd se rassebeleid as ‘n beleid van Blanke baasskap beskou en dit op prinsipiële en praktiese gronde verwerp. Vir hom was dit niks anders as imperialisme nie en daarom die hoofrede vir Suid-Afrika se wêreldverstotenheid.

Hierdie “imperialistiese verhouding” tot gekleurde Suid-Afrikaners wou hy vervang met ‘n “multinasionale federalisme”, dit wil sê volle nasionale onafhanklikheid vir die swart volke, wat saam met Suidwes-Afrika en die Britse Protektorate op ‘n federale grondslag by die destydse Unie ingeskakel moes word.

Die Kleurlinge en Indiërs wat nie so selfbeskikking kon kry nie, moes op ‘n basis van gelykheid by die Suid-Afrikaanse nasie ingeskakel word. Volgens hom was die destydse politieke leiers nie bereid om hierdie veranderinge aan te bring nie omdat hulle ‘n te eng Afrikaner-uitkyk op die Suid-Afrikaanse politiek gehad het.

Teenoor ‘n eksklusiewe Afrikanerdom wat sy greep op Suid-Afrika probeer behou het deur die ander bevolkingsgroepe, veral wat die landsbestuur betref, uit te sluit, was Du Plessis ten gunste van ‘n “verruiming van die nasiebesef” deur die insluiting van sowel die Engelssprekendes as die gekleurde bevolkingsgroepe wat ‘n Suid-Afrikaanse patriotisme aanvaar het.

Hy het gevolglik die destydse Nasionale Party-bewind as te seksioneel en te eksklusief Afrikaans beskou om die bestuursfunksie in daardie bepaalde omstandighede behoorlik te kon vervul.

Hy het gepleit vir die instelling van ‘n “ware nasionale regering”, dit wil sê ‘n regering waarin al die rassegroepe verteenwoordig sou wees en het selfs die struktuur vir so ‘n regering, wat uit die aard van die saak federaal sou wees, voorgestel.

Dat Du Plessis oor buitengewone verstandelike gawes beskik het, val nie te betwyfel nie. Sy politieke denke van die vyftiger- en sestigerjare was sy tyd ver vooruit. Dit was nie aan ‘n partypolitieke denkpatroon gebonde nie, maar het berus op sy eie vertolking van die geskiedenis en van die beginsels van die Calvinisme.

Vir die politieke en kultuurleiers van sy tyd was hierdie denkbeelde egter onaanneemlik. Ω